المسعودي ( مترجم : م . ابو القاسم پاينده )
56
التنبيه والإشراف ( فارسي )
صد و بيست و پنج ميل است . آنگاه از اين چشمه ده نهر منشعب مىشود كه هر پنج نهر بيكى از دو مرداب ميريزد كه در ناحيهء جنوب و آن سوى خط استواست ، سپس از هر مرداب سه نهر برون مىشود و همگى بمردابى ميريزد كه در اقليم اول است و نيل مصر از اين مرداب برون مىشود و سرزمين سودان را طى مىكند و به شهر علوه پايتخت نوبه و پس از آن به شهر دنقله كه آن نيز متعلق بكشور نوبه است ميگذرد و از اقليم اول گذشته در اقليم دوم به شهر اسوان صعيد مصر ميرسد كه نخستين شهر اسلام در مجاورت نوبه است ، سپس صعيد مصر را طى كرده به فسطاط ميرسد و پس از آن در چند مصب بدرياى روم ميريزد كه در اقليم سوم است . از خط استوا تا اسكندريه كه يكى از مصبهاى نيل است و بر ساحل دريا جاى دارد سى درجه است كه هزار و هشتصد و بيست ميل مىشود و برابر با ششصد و شصت فرسخ و دو ثلث فرسخ است . بنابر اين از آغاز نيل كه كوه قمر است تا انتهاى آن كه درياى روم است هفتصد و چهل و هشت فرسخ و دو سوم فرسخ مىشود كه برابر دو هزار و دويست و چهل و پنج ميل است . بعضى كسان بر اين رفتهاند كه از سرچشمه تا مصب نيل هزار و صد و سى و چند فرسخ است . يك قسمت حوزههاى اقامت زنگان نزديك اين كوه قمر است و تا ديار سفاله زنگ و جزيرهء قنبلو كه مردم آن مسلمانند و ديار بربرا و حفونى امتداد دارد . در كتابهاى سابق خويش از علت انتساب اين كوه به قمر و آثار عجيبى كه هنگام كمال و نقصان ماه در آن نمودار مىشود و آنچه فيلسوفان ثنوى مانوى و ديگران در اين باب گفتهاند سخن آوردهايم . و ديگر رود سيحان است كه رود اذنه در بند شام است و از شهر سيحان از ولايت ملطبه كه در بند جزاير است سرچشمه دارد ، و بروزگار ما روم و ارمن بر بيشتر اين نواحى تسلط يافتهاند .